Eğlenmek İçin, Kenidini İyi Hissetmek İçin, Direnmek İçin… Kendin Yap
Tayfun Polat
Kendin Yap (D.I.Y. – Do It Yourself), günümüzde punk felsefesinin bir uzantısı ya da devamı olarak görülebilir aslında. Bu yazının ilerleyen kısımlarında da öyle görülecek. Ancak ev yapımı ve hatta el yapımını Kendin Yap ile yan yana düşündüğümüzde, her ne kadar birbirlerine çok yakışsalarda kavramın günümüzdeki anlamıyla geçmişteki anlamları pek de tencere kapak ilişkisine girmiyor. Önce biraz geçmişine bakalım, zaten günümüzdeyiz.
Tabii ki insanlar ilk başlarda başlarının çaresine bakıyordu. Zamanla ihtiyaçlar gelişti, hizmetler ve meslekler ortaya çıktı. Zanaatçı da elinin uzuyla para kazanır oldu. El yapımı ile ev yapımının arasındaki anlam farkı daha az olsa da vardı hâlâ. Arz ve talebin, dolayısıyla zanaatların uygarlığa paralel gelişimi sanayi devriminin başlamasıyla sekteye uğramaya da başladı. Biz şimdi zanaarkârları korunması gereken nadide türler olarak benimsesek de 19. yy’ın sonlarında sanayi devrimi estetiklerinindeki ruh eksikliğini gören Batı ülkeleri El Sanatları akımı başlattılar. Akım, yüzyıl başında oldukça popülerleşmeye ve başta mimarlık, dekorasyon ve tasarım olmak üzere ilgili pek çok sanat dalını etkisi altına almaya başladı. Burada 1919-1933 arasında etkin bir biçimde üretime geçen ve sanatçıyla zanaatçı arasındaki farkı azaltmayı şiar edinmiş Bauhaus Okulu’ndan bahsedilebilir tabii. Ama o kadar dallandırmayalım. Bauhaus’un mantığını ya da Kendin Yap’a katkısını merak eden okuyup kurabilir.
El Sanatları, ‘50’lerin ortalarına gelindiğinde sanatsal bir yaklaşım ya da estetik seçki olmaktan çıkarak gündelik hayatta karşılık bulmaya başladı. İnsanlar evlerinde kendi halledebilecekleri işler için profesyonel yardım almaktansa ataları gibi başlarının çaresine bakmaya başladılar. Amerika ve Avrupa’daki evlerdeki alet çantalarının ebatlarının büyümeye başlaması bugünlere dayanır desek yalan olmaz. Yavaş yavaş yüklükte ya da garajda kurulan ufak marangozhaneler, matkap, elektrikli testere, mala, kaynak makinası, bahçe edevatı gibi ev eşyası denilince ilk akla gelmeyecek araçlar evlere girmeye başladı. Başlangıçta evin ufak tefek ihtiyaçlarını gidermek, tamirat yapmak gibi nedenlerle başlayan hareket; zamanlar evin mobilyasını üretmek, tesisatını kurmak, evde ekmek yapmak, kavanozlarca reçeli komşulara satmak gibi pek çok türevle “kendiliğinden yapılır” hale geldi. Bu heves ya da hobi faaliyetleri ‘70’lerde birbiri ardına basılan “......... Nasıl Yapılır” kitap serileri ile her evde bir usta olmaya başlamasına da neden oldu. Tabii günümüzde Black & Decker’in herhangi bir ürününü görünce ağzının suyu akan insanlar olması, Burda dergisinin fenomene dönüşmesi ya da bazı aletlerde mutlaka İngiliz çeliği aranıyor olması, Batı’nın bu hevesi de gayet sermayeleştirdiği, sektör haline getirdiği ve markalarını oluşturduğunu gösterir. Günümüzde internetin kullanımıyla birlikte Kendin Yap Felsefesi binlerce web sitesi ve forum aracılığıyla oldukça geniş bir takipçi kitlesine sahip.
Tarihçe faslını kapatmadan önce ‘60’lardaki barış yanlısı hareketlerin, sosyal hak arayışlarının, durumculardan, çevrecilere endüstrinin zararlı yanlarıyla ve kapitalizmle mücadele eden pek çok düşünce (eylem?) sisteminin Kendin Yap Felsefesi’nin gelişimine katkısı olduğunu da belirteyim. Mesele sadece estetik kaygılardan yola çıkmadı.
Sonuç; eğlenmek için kendin yap.
Kendi Evini Yapmak
Felsefeci Alan Watts 1968 yılında “Okullarda çocuklarımıza verdiğimiz tüm eğitim, tamamen soyutlamanın tanımları. Bu size sigortacı, bürokrat ya da duygusal olmayan karakterler olmayı öğretir,” demiş. Sadece okullarda aldığımız eğitim de değil sorun. Odasına bir resim asmak için çivi çakmaya çalışırken babasının elinden çekici aldığı tek çocuk ben değilimdir sanırım. Ebeveynlerin büyük çoğunluğunun çocuklarına karşı doğal ama abartılı korumacı yaklaşımının üzerine okullarda da gündelik yaşamla ilgili çok az eğitimin veriliyor olması (el işi derslerinde öğrendiklerinle abajur yapmayı bilebilirsin ama abajura elektrik bağlamayı asla) bizleri hayata gayet gafil tıfıllar olarak hazırlıyor. Yemek yapmayı, düğmeye dikmeyi, boyaya ne kadar tiner konulacağını öğrenmek için hep evden ayrılmamız gerekiyor. Aslında kendi evimizi yapmamız gerekiyor. Bir de içinde olacak insanın, o ayrı.
Evinin çatısına güneş paneli koyarak enerjisini kendi sağlayan, fırınında kendi ekmeğini yapan, sürekli geliştirdiği bisikletiyle işe gidip gelen, masasını, kütüphanesini kendi çizip kendi yapan, balkonunda domates, biber yetiştiren, bahar gelince evini boyayan, evde bira mayalayan, kıyafetlerini kendi üreten, takılarını kendi tasarlayan, vazosunu kendi fırınlayan insanlardan en azından birini tanıyor olmamız Kendin Yap’ın hayatımızdaki yerini iyiden iyiye genişlettiğini de gösteriyor.
Sonuç; kendini iyi hissetmek için kendin yap.
Punk’un Kendin Yap’ı
Şimdi meselenin punk etiği tarafına ve günümüzdeki durumuna bakalım. Punk hareketi, karşı olduğu her şeye olmasa da pek çoğuna kendi yaparak alternatif üretmiştir. Yeni kıyafetler almak yerine eskileri dönüştürmek, çalmayı bilmese de bir şeyler söylemek için müzik yapmak, kesip yapıştırarak kendi yayın organlarını kullanmak ve fotokopiyle çoğaltmak, albümlerini kimse basmıyorsa kendi plak şirketini kurmak, kimse çalacak yer göstermiyorsa gerilla konserler düzenlemek... Liste uzar gider. Punk’ların yaptıklarının hepsi “ev yapımı”nı ilgilendirmez tabii. Ama onların çözüm üretmekteki bu pervasız tavırları çok kişiyi etkilemiştir. “Demek ki bu kadar kolay?” diyerek müzik yapmaya, fanzin çıkartmaya ya da film çekmeye başlayanları bir tarafa bırakırsak, punk’un getirdiği yaklaşım, ‘80’lerle birlikte pek çok alandaki sorunların aşılmasında zihin açıcı olmuştur. Mesela?
Punk hareketi yeryüzünü sallayıp geçmeseydi evde çalışma ortamını kurup yayıncılık yapmaya başlayanlar muhtemelen daha geç ortaya çıkardı. Yayıncılık gibi “ciddi” bir işin fotokopiyle de olsa yapılabileceğini punk’lardan öğrenmedik tabii. Ama onların fanzinleri olmasaydı bir sürü insana bu kadar kolay gelmezdi herhalde. Ev yayıncılığı, artık teknolojinin getirdiği kolaylıklarla fazlaca rağbet görüyor. Paylaşmak istediğin bir görüşün mü var? Blogg değil de matbu olsun fetişi misin? Ee, kitabını kendin yap o zaman.
Radyolarda çalan zırvalıklardan sıkıldın ve araya durmadan giren reklamlara kıl mı oluyorsun? Yap bir kapalı devre yayın sistemi ya da internet radyosu (korsan yayın yap demeyeceğim). Durma kardeşim, kendi radyonu yap işte.
Kulakların değil gözün bayram etsin mi istiyorsun? TV artık sadece reklamlardan mı ibaret? Kur mekânına kapalı devre bir yayın sistemi. Sen ne istiyorsan onu izlesin insanlar.
Nereye gitsen aynı müzikler mi çalıyor? Sıkıldın mı her yerin aynı olmasından? Yahu ne duruyorsun, kendi partini yap.
Her gün aynı şeyleri giymekten, herkesin üzerinde aynı kıyafetleri görmekten sıkıldın mı? Kendi tişörtünü kendin yap o zaman.
Alt alta sıralamak sıkıcı olmaya başladı. İstediğini aklına getir ve kendin yap.
Politik Tavır Olarak Kendin Yap
Küreselleşmenin, yeni dünya düzeninin, pazar ekonomisinin, petrol savaşlarının, çok uluslu şirketlerin çalışma yöntemlerinin, kapitalizmin ve emperyalizminin tüm yöntemlerine karşı durmak için de Kendin Yap başlı başına bir tavır olarak benimsenebilir. Kaldı ki Kuzey Amerika ve Avrupa’da bir sanat estetiği ya da hobi olmaktan çoktan çıkıp politik ideolojiye dönüştü bile. Kendin Yap’ın en çok kabul görmüş motto’larından biri olan “Küresel düşün, yerel davran” durumu çok iyi özetliyor aslında.
Çok uluslu firmaların çalışma yöntemlerine karşı geliştirilen yerli malı kullanmak ya da daha iyisi ihtiyaçlarını kendin üretmek düşüncesi, daha az tüketmekle birlikte Kendin Yap’ın politik tavrının altyapısını oluşturuyor. Kendin üret, üretemiyorsan geri dönüştür, geri dönüşmüyorsa farklı bir fonksiyonlar kullan ve paylaş. Paylaşmak için de copyleft kavramı devreye giriyor. Copyleft’i geçen sayılarda uzun uzun anlatmıştık zaten. Sadece DIY üzerine kurulu binlerce web sitesi de bilgi ve deneyimlerini paylaşan milyonlarca Kendin Yapçı için ayrı bir mecra.
Sonuç; direnmek için kendin yap.
Fadyalı Kaynaklar:
tayfunpolat@hotmail.com