AKLIN DAYANAKLARI: İLK TEK HİÇ

Gülşah Aykaç

0.0. ön / sonsöz
Bazı şeyleri anlamlandırmak ya da konumlandırmak üzere mutlak ifadelere ihtiyaç duyarız. Bu mutlak ifadeler kendi küçük ve anlamlı nedenselliklerini kurarak yaşantımıza yerleşir. Yerleşim, biricik ya da çok önemli birtakım düşüncelerin biz de oluşturduğu mülkiyet hissidir. Bu yazı üç mutlaklığı bir disiplinin tarihsel dönüşümü üzerinden irdelemek (1) üzere yazıldı: ilk – tek ve hiç.

0.1. düşünceler
Bir şey, tam tersinin varlığı sayesinde düşünülebilir. Örneğin İLK, ikinciyi çağrıştırır ve bizi ikincinin varlığından haberdar eder. HİÇ ise bir yokluk anlatırken varlığı çağrıştırır. Peki ya TEK? HİÇ gerçekleşirse bir İLK olabilir ve ne zaman ki bir İLK sondur, o zaman o aynı zamanda TEKtir.
 
Sanal ve düşünmek için yaratılmış bir nedensellik ağı olarak matematikte sayılar eksi sonsuz ve artı sonsuz olarak iki muğlak uca doğru uzasalar da, doğal sayılar sıfırdan başlar. İLK’in karşılığı bir -“1”-; HİÇ’in karşılığı sıfır  -“0”- olarak düşünüldüğünde TEK, sayı doğrusundan dışlanır. Burada farkediyoruz ki TEK çok yorumsal ve görelidir. Bir İLK, TEK olabilirken, bir İKİNCİ de TEK olabilir. TEKlik karşıtından ya da ardışık sıralamanın sonrakinden değil de çokluktan beslenir. Bir basit örnekle düşünelim:
 
“Bir gün F bana bir kaleydeskop verdi. Dünyadaki şeyler arasında ilk kaleydeskop o değildi. Ama o güne dek HİÇ kaleydeskopum olmadığı için o kaleydeskop benim İLK kaleydeskopumdu. Ayrıca kendisi bir politik aktivist palyaço olan F verdiği için bir biricik nesne olarak o kaleydeskop TEKti. Elimde başka kaleydeskoplar olsaydı da TEK olacaktı.”
 

0.2. ilk-tek-hiç üçgeninde mimarlık tarihi
Antik Yunan’da, (2) Vitrivius’un mimari yapı ile ilgili üç ilkesi olan sağlamlık, estetik ve verimlilik önemlidir. Bu önemli ilkeleri gerçekleştirmek üzere oranlar kullanılır. İLK ve TEK pek görünür değildir. Ancak yolculuklar yapılmaya başlanır ve doğu keşfedildikçe oranların “HİÇ olmazsa olmaz” olmadığı görülür. Sanat için mimarlık akımı bu noktada vuku bulur. Mimari yapılar hem İLK hem de TEK ile kentlerde kendi kendilerinin hükümetlerini kurarlar. Sanayi devrimi ve modernizmin yayılmaya başlaması ile mimarlık bu monarşiye karşı çıkar. Yapıların üzerine koyulan ve çığlık atarcasına sanatı çağıran heykellerin yerini bir çeşit üretim manifestosu alır. İnşaat için mimarlık İLK ve TEK’i değil ÇOK’u vurgular. Kentsel yaşantıyı önemseyen söylemler doğmaya başlar. Ancak savaş bu ya, üretilen söylemler çok keskin ve despotiktir. Yepyeni bir dilleri olan ütopyalar ile post-modern mimarlık akımı, yeni bir tarihsel birliktelik oluşturur. Postmodern mimarlık, İLK olmasa da TEK’in göreliliğinin olanaklarını hatırlatır ve makinesel modern mimarlık üretimine karşı çıkar. Ütopyalar ise oluşturdukları yeni dil olan “kolaj” ile inşaa edilmiş ürün olarak mimarlıkla alay edercesine, düşünce ve söylem olarak mimarlığa vurgu yapar. Ancak postmodern mimarlık ve ütopyaların güçlü görsel dili, tüketim toplumunda kaybolur; popüler tüketime dönüşür. Artık hem İLK hem de TEK, bir HİÇtir.

0.3. yeni dönem ve yıkılıp yapılan aklın dayanakları
İLK, TEK ve HİÇ’in önemlerini yitirmeleri ya da kendi ilişkilerini her yapı için ayrı ayrı kurarak var olmaları söz konusudur. Yani yapı, kaleydeskop örneğindeki gibi gündelik hayata taşınarak kullanıcısı tarafından tanımlanır. Görelilikleri, metropol için olumsal (3) ve dinamiktir. Mimarlık tarihinin katmanları olan antik yapılara, sanat eseri olarak üretilmiş yapılara, makinesel modern binalara ve güncel popüler üretimden doğan diğerlerine ulaşıyor olmak ve onların gündelik hayata katılması kentin dinamiğini oluşturur.

0.0. son / önsöz
Hem sanat alanı, hem mimarlık hem de başka disiplinler için, bugün yeni bir aşkın ortamda bulunuyoruz. Bu ortamda araştırmanın kendisi ön plandadır. Bir yandan yaşantı ve yaşayan insanı düşünmeden üreten, tüketim odaklı bir piyasanın baskısı vardır. Böyle bir ortamda ürün üretmek zordur. Dolayısıyla (4) İLK, HİÇ ve TEK’ler yok; ancak çokluktan çıkan teklik içerisinde, ikinciye gebe ilklerle, hep var olan ama hiç üretilmemiş ilişkiler kurduğumuzu bilerek deniyoruz, deneyimliyoruz, üretiyoruz. 

Eksiltilenler:

Eksiltilenler:
1- Tersi de geçerlidir: Bu yazı bir disiplini üç mutlaklık üzerinden irdelemek üzere yazıldı.
2- ...tarihsel önem taşıyan bir mimar olan,
3- ...yani olagelen bir şeydir...
4- ...büyük harflilerle, yani...

Etkileşimler:

Etkileşimler:
Karatani, Metafor Olarak Mimarlık.                                                                 

gulsahaykac@gmail.com