Bilim Kurgu İndex: İki Liste ve 1 Remix


Rafet Arslan
1
Onedio, Listelist gibi “en-çok-iyi” liste siteleri gündelik hayatlarımıza sızmadan çok önce, “www”nun bir güncel ütopya (ve de distopya) olarak daha hayatımızda belirmediği zamanlarda; müzik, sinema, bilim kurgu ve sanat tutkularıma dair karmaşık listeler yapmaya başlamıştım: film izleme sıralamaları, çekim için ‘90’lık kaset listeleri, soy ağaçları, timeline’lar, kök-sap dökümleri, bilişsel haritalar...
 
Kuşkusuz listeleme sapkınlığı ile kült başlığında topladığımız takıntılı ilgiler arasında temel bir bağ vardır. Kendi kült takıntı alanlarımın da sayıca yoğunluğundan, bu yazıda size farklı birçok alanda nasıl listeleme yaptığımı uzun uzun anlatmak yerine, artık kocamış bir listeci olarak liste yapmanın bilişsel mantığına dair bir örnekleme yapmaya soyunacağım.
 
İlk gençlik ya da ‘80’li yıllardan beri insan uygarlığı içinde bilim kurgunun gelişimini listeleme uğraşında oldum. O zamanlar, Baskan Yayınları Kurgu Bilim serisi kitaplarından, izlediğim filmlerden, bit pazarından topladığım Starlog dergilerinden ya da saatlerce kapandığım Montrö Meydanı’ndaki Amerikan Kültür Kütüphanesi’ndeki bilim kurgu ansiklopedilerinden topladığım bilgiler ile ilk bilim kurgu listelerimi yapmaya başlamıştım. Sinema, TV, pop müzik ve resimde bilim kurgu imgesinin peşi sıra ip uçlarını takip eden uğraşım uzun yıllar boyu sanırım hayli gelişti ve demlendi.
 
Kuşkusuz burada hobi gibi sevimsiz bir deyim yerine uğraş kelimesini seçerek kullanıyorum. Çünkü ilk gençliğimde beni büyüleyip başımı döndürecek kadar ayartan uğraşlarıma sarılmam bugün bir yazar, sanatçı, küratör ve müzik insanı olarak üretimlerimin gen havuzunu oluşturmuştur.
 
2
Şimdi sözü çok da dallandırmadan bugünkü yazımıza konu kolan listelerimize geçmek isterim. Aşağıda sunacağım index, 1991 gibi bu topraklar için erken bir tarihte, birçok uğraşı yanında aynı zamanda bir bilimkurgu editörü ve eleştirmeni olan Bülent Somay’ın Metis Çeviri dergisinin “bilim kurgu” özel sayısının girişinde verdiği “Kısa Bilim Kurgu Tarihi” metnini temel almaktadır.
 
Ben de bu vesileyle  yıllardır geliştirmeyi ve güncellemeyi heves ettiğim bu liste için hazırladığım remix versiyonu sizlerle paylaşma şansına ulaşacağım. Okurlar bu remix liste içinde hangi tespitler sayın Somay’ın, hangileri benim rahat algılasınlar diye Somay’ın listesine “bold” vurgusuyla yer verdim. Bold yazılan sözcükler dışındaki her katkı, ek, vurgu ve tüm alt başlıklar şahsıma aittir.
 
Somay (1991) ve Arslan (2018) birleşimiyle kurguladığım bu liste yanında, bir sağlama yapma şansı vermesi açısından, çağımızın önemli düşünce insanlarından Frederick Jameson’ın Ütopya Denen Arzu adlı kitabı içinde yer alan 20. Yüzyıl Amerikan bilim kurgu yazınına dair bir listesini sizlerle paylaşacağım. Sonuçta, benzer ilgiler içinde yapılmış olsa da index çıkartmak ya da haritalandırmak, bireyselliğin daha doğrusu varoluşun öznelliğinin listelenmesidir aynı zamanda.

KISA BİLİM KURGU  -Ütopya- TARİHİ – Bay Perşembe Remix

 
- Kökler, mitler, Altın Çağ inancı, halk öyküleri vb.

M.Ö. 340  Platon, Devlet: İlk (yazılı) ütopya.
M.Ö. 350  Platon, Timaeus ve Critias: Batmış Atlantis Öyküleri.
M.S. 150   Samosatlı (Samsat/Adıyaman) Lukianos, Gerçek Tarih: Aya yolculuk öyküsü. Hiciv, taşlama, satir yoluyla ilk ütopya hicvi.
- Ortaçağ Karnında Rönesans
1416 Şeyh Bedreddin İsyanı - yarin yanağından gayrı hep beraber. Avrupa’nın karanlık çağlarında ütopya Anadolu ve Orta Doğu toprakları üzerinden yeni bir gelişme hattı bulur. Farabi, İbni Sina, Hayyam, İbn Rüşd ve 2. Hasan Sabbah…
1482 Leonardo da Vinci: Fantastik iş başvuru mektubu. Vinci; Milano düküne yaptığı iş başvurusunda, onun için köprüler, araçlar, heykeller, silahlar yapabileceğini çizimleri ile iletti. Rönesans insanın doğuşu.

- Ütopya, Teknik Düşler, Toprak İsyanları

1516 Thomas More, Utopia: “Ütopya” adının icat edilişi.
1521 Thomas Müntzer: Prag Manifestosu, teolojik ütopya, 1524 köylü savaşları.
1534 François  Rebelais: Gargantua - liberten ütopya, hiciv, toplumsal eleştiri.
1611 William Shakespeare: Fırtına, teknik ve büyünün iç içe geçtiği ada ütopyası/fantezisi.
1629 Francis Bacon, Yeni Atlantis: Gelişmekte olan ‘bilimsel çağın’ teknolojik harikalarının tasviri.
1638 Francis Godwin, Aydaki Adam: Aya yolculuk öyküsü.
1643 Tomasso Campanella: Güneş Devleti: Ütopyanın Mesihçi hali
1657 Cyrano de Bergerac, Diğer Dünya: Aya ve Güneşe yolculuk öyküleri.

- Romantik Reddiye

1726 Jonathan Swift, Güliver’in Yolculukları: üç olağanüstü yolculuk öyküsü ve bir satirik ütopya.
1750 Voltaire, Micromegas: Dünyayı ziyaret eden uzaylıların satirik öyküsü.
1762 Jean Jack Rousseau: Toplum Sözleşmesi, uygarlığa eleştiri, doğal olana selam.
1789 Fransız Devrimi: Romantik hareketin ateşlenmesi, Almanya’da Hölderlini İngiltere’de önce William Blake, ardından Shelley takımı, Fransa’da Marki de Sade
1808 Charles Fourier: Kadın haklarının genişlemesinin sosyal ilerlemenin ana ilkesi ilan etti. “Feminisme” kelimesini onun türettiği söylenir.
1811 Luddit Mektup: Kraliyet parlamentosuna gönderilir, endüstriyel sömürü sistemini hedef alır.
1818 Mary Wollstonecraft Shelly, Frankenstein. İnsan eliyle yapılan insan öyküsü, ilk organik robot.

- Ütopya Siyaseti

1839 A. Blanquie: Mevsimler Derneği, ütopya radikal politikaya dönüşüyor.
1848 Komünist Manifesto - zincirlerinizden başka, aynı yıl Bakunin Paris’te isyancı çalışmalar.
1865 Jules Verne, Dünyadan Aya: Çağdaş bilim kurgunun ilk örneklerinden, bir aya yolculuk öyküsü daha.
1870 Jules Verne, Denizler Altında 20.000 Fersah, Kaptan Nemo, militarizm ve uygarlık eleştirisi
1871 Paris Komün, Rimbaud, sanat ve hayatın aynı şey oluş anı- avangard’ın gen havuzu.
1883 Paul Lafargue: Tembellik Hakkı, işin reddi, robotlar çağının ilamı.
1890 William Morris, Hiçbiryerden Haberler: İlk çağdaş sosyalist ütopya.
1895 H.G. Wells, Zaman Makinesi: Çağdaş bilim kurgunun başlangıcı.
1898 H.G. Wells, Dünyalar Savaşı: Dünyanın Merihlilerce ilk istilası.
1899 H.G. Wells, Uyuyan Uyanınca: İlk anti-ütopya.

- Modern Disütopya ve Bilimkurgunun Doğum Töreni

1915 Charlotte Perkins Gilman: Herland, Kadınlar Ülkesi, ilk modern feminist ütopya.
1917 M. Duchamp: makine çağı sanatı, 4. Boyut, ve “Çeşme” ile avangardın herkes sanatçıdır düşünün gerçekleşmesini yolunun açılması.
1919 F. Kafka: Ceza Sömürgesi, makinesel distopya.
1921 Karel Çapek: Rossum’s Universal Robots - Robot sözcüğünün ilk kez, iş kelimesinden türetilmesi.
1920 Yevgeni İ. Zamyetin, Biz: Sovyet devriminden hayal kırıklığına uğramış bir devrimcinin anti-ütopyası.
1923 Franfurt Okulu: Çağdaş Ütopya kuramı. Benjamin, Marcuse, Bloch ve bir anti-ütopyacı olarak T. Adorno.
1926 Hugo Gernsback, Amazing Stories Dergisi: Bilim kurgunun “scientifiction” adıyla ilk kez anılışı.
1932 Aldoux Huxley, Cesur Yeni Dünya: Bilim kurgu dışı bir “anaakım” yazarı tarafından ilk önemli İngilizce anti-ütopya.
1937 John W. Campbell, 1930’dan beri yayınlanmakta olan Astounding Science-Fiction’ın yayıncısı: ABD bilim kurgusunda “altın çağ”ın başlangıcı.
1937-1950 ABD bilim kurgusunun Altın Çağı: Clifford Simak, Jack Williamson, Ron Hubbart, L. Sprague Camp, Henry Kuttner, C. L. Moore, Isaac Asimov, Robert Heinlein, Theodore Sturgeon, A. E. Vogt, Eric Frank Russel, Alfred Bester, James Blish, Frederick Pohl, C. M. Kornbluth, Ray Bradbury.

- Savaş sonrası Yeni Soğuk Savaş Dünyası

1949 George Orwell, 1984: Anti-ütopya türünün en popüler örneği.
1955 Stanislaw Lem: ilk roman Kazanılan Zaman & Strugatsky kardeşler ilk roman, 1959: Crimson Bulutları Ülkesi; Demir Perde ülkelerinden uzay çağı düşleri.
1950-1960 Sinemada bilim kurgunun paranoyak altın çağı: Soğuk savaş Hollywood’a bilim kurgu biçiminde yansıyor: Merihten Gelenler, Uzaylı İstilacılar, Gövde Hırsızlarının İstilası, Sinek vb…
1956 This is Tomorrow: Pop imgesinin doğumu, çağdaş sanat, bilim kurgu ve kuramın erken bir randevusu .
1962 Innerspace, JG Ballard: Bilim kurgunun önce “yakın gelecek” ve ardından “şimdiki geleceğe” çeken imgesiyle, gündelik hayatın bilim kurgusunun başlangıcı. Bilim kurguda “innerspace” tarzı ‘80’lerde Cyberpunk ve 21. yüzyılda Black Mirror ile yeni dalgalara yol açacaktır.
1967 Harlan Ellison, Dangerous Visions: Elllison’un yayıncılığını yaptığı bu antoloji İngiliz ve ABD “yeni dalga” bilim kurgusunun  manifestosu oluyor.
1968 68 Baharı: Gerçekleşen ütopya; tüm iktidar hayal gücüne, başbakan Gandalf sloganları ve Dune gezegeni baharatının saykodelik evrenleri.
1965-1975 ABD ve İngiliz Yeni Dalgası: Ursula K. Le Guin, Harlan Ellion, Brain Aldiss, J. G. Ballard, Micheal Moorcock, Philip K. Dick, Joanna Russ, Samuel Delany, Thomas M. Disch, Norman Spinrad.
1974 Autobahn & Diamond Dogs: ‘68 sonrası dönemin psikodelik etkilerinden uzak ve geleceğin müziğini müjdeleyen iki başyapıt. Bu tarihsel kopuşta, Kraftwerk krautrock ile canlanan Alman romantik geleneği ve Dışavurumcu Alman ütopya sinemasından, Bowie ise dünyaya düşen alter egosu uzaylı Ziggy ve kayıp astronot benliği Major Tom’dan güç alırlar. Bu iki albümün sonik etkisi erken noise ve endüstriyel gruplar, post-punk, electronic müzik, ambient, Bristol ekolü ve Radiohead’e dek sürer.
1977 George Lucas, Star Wars. Bilim kurgu sinemasını “uzay operası”na ve masala dönüşü. Yeni Yuppie masalları.

- Cyberpunk & Post-Human Çağ

1980 Cyberpunk: William Gibson, Bruce Sterling. Bilgisayar çağının anti-ütopyaları. Peşi sıra buhar çağına geri dalış olarak Steampunk.
1981 Road Warrior & Escape From New York: Çağdaş post-apokaliptik imgenin robot resmi. Ve ‘80’lerle birlikte edebiyattan çok sinema sanatı üzerinden bilim kurgunun fan patlaması yaşayacağı “Yeni Altın Çağ”ın gelişi.
1982/83 The Thing & Videodrome: Bilim kurgu da “beden” kökenli mutasyonların post-modern düşüncenin yarattığı kırılmalar ile boyut atlaması.
1984 Brazil: Terry Gilliam’ın bilim kurgu geleneğinde ikinci “Yeni Romantikler” dalgasının doğuşunu tetikleyecek disütopya üçlemesinin giriş filmi Brazil ile Star Wars’un ilk serisi dışında entelektüel ve kitlelere yönelik avangard bilim kurgu sinemasının yükselişi. Film Kafka’dan Yurttaş Kane’e ve oradan Potemkin Zırhlısı’na modernist sanata karşı bir saygı gösterisidir.
1988 Akira: Bilim kurgu sinemasındaki yükselen manga, anime, FRP ve bilgisayar oyunlarına yayılıp tabandan kökleşmesi ve yeni bir nesli büyütmesinin sembolü.
21. yüzyıl Kara Ütopya: Childeren Of Man, Sense 8, Chappi, Elysium, 9. Bölge-Oats Studio, Black Mirror gibi sinema ve TV serilerinden yükselen yeni “Kara Ütopya”.
21. Yüzyıl Yeni Romantik Bahar: Edebiyatta, sinema ve TV serileri üzerinden yükselen ‘70’lerin sonu ve ‘80’lerin başındaki kültürel ortam ile büyüyen sanatçıların olgun “yeni romantik” bilim kurgu imgesi. Bulut Atlası, Üç Cisim Problemi, West World, Her, Never Let Me Go ve Black Mirror 3 ve 4. Sezon.
 
Bülent Somay - Metis Çeviri, 1991 & Rafet Arslan - kargamecmua, 2018
Ocak 2018/İstanbul baypersembe@gmail.com